Oprichter Jan van Houten nog steeds blij met Smelne's Erfskip

DRACHTEN

Smelne's Erfskip viert deze maand haar vijfentwintigjarig bestaan. De historische stichting begon ooit als een actiegroep voor het behoud van de vervallen tabaksfabriek aan de Drift. Die missie lukte maar ten dele, maar daaruit groeide wel de organisatie die tegenwoordig onmiskenbaar een grote rol vervult in het culturele en maatschappelijke leven in Smallingerland.

Tekst en foto's Fokke Wester Smelne's Erfskip ontstond uit onvrede, zegt initiatiefnemer Jan van Houten. Door een brand in de jaren tachtig op de Zuidkade was ineens een oud tabaksfabriekje in het volle licht komen te staan. De fabriek van de Erven Fokke van der Meulen, waar tot in de jaren tachtig de pruimtabak van het merk Drachtster Kei was gemaakt, was voorheen slechts via een nauwe steeg te bereiken. Het pand was al verlaten, het gebouw had ernstig te lijden van weer en wind en het stond op de nominatie voor sloop. Het beeld van het vervallen fabriekje op een braakliggend perceel, prooi van vandalisme en na een brandje met bouwplastic bedekt, maakte bij veel Drachtsters wat los. Ferruûn soadsje ,,It wie in ferrûn soadsje, mar ynienen foel it op'', zegt Jan van Houten (63). ,,Myn broer Berend en ik fûnen it skande. Dit kin sa net, seinen wy. Berend wurke doe mei oan de lokale omrop SLOS en by interviews wie syn lêste fraach altyd: 'wat fine jo fan it tabaksfabryk? De wjerstân waard stadichoan breder. Ik haw in ynstjoerd stik yn de Drachtster Courant hân en dat hat wol wat losmakke. Dêrnei haw ik in oantal promininten oanskreaun om my te helpen en mei in pear minsken ha wy doe by inoar west om te praten.'' De eerste vergadering vond op 10 januari 1991 plaats in het kantoor van woningbouwcorporatie Talma aan de Lange West, nu WoonFriesland. ,,Ik hie direkteur Durk van der Zee ek benadere en dy noadige ús út'', zegt Van Houten. Naast Van der Zee en Van Houten kwamen in het kantoor raadslid Hillie van Rees, oud-Laweidirecteur Roel Oostra, die in de Drachtster Courant ook al over het vervallen fabriekje had geschreven, Albert Venema en Ellie Gombault van de Vrouwen Advies Commissie (Vac). De groep zou over een naam praten en met ideeën komen, maar toen Durk van der Zee sprak over Smelne's Erfskip, was iedereen het er meteen over eens dat het zoeken naar een geschikte naam niet langer nodig was. Brainstormen Het tabaksfabriekje werd hoe dan ook bedreigd: als het al niet vanzelf in elkaar zakte, dan zou het wel gesloopt worden, was de overtuiging. Er was actie nodig en snel ook. De vijf leden van het eerste uur brainstormden daarom over mogelijke functies voor het gebouw, zodat het ook voor de gemeente interessant zou worden om het te bewaren. ,,Wy binne earst mar as aksjegroep útein set, pas letter ha wy besluten om der in offisjele stichting fan te meitsjen. Yn desimber '91 ha Hillie van Rees en ik nei de notaris west'', vertelt Van Houten, die meteen vanaf het begin voorzitter was. ,,Dat is yn it earste gesprek gewoan sa gien. It wie dúdlik dat as wy wat woenen, dat it dan breder moast. Dan hienen wy ek in foarsitter, sekretaris en penningmeester noadich. Hilie van Rees hie by dy earste gearkomste de notulen makke, dus dy waard sekretaris.'' Sierstrook afgeflext De tabaksfabriek werd na jarenlange strijd, die meer dan tien jaar duurde, van de sloop gered. Voor het gebouwtje werden meerdere plannen gemaakt en uiteindelijk werd het voorste deel opgenomen in een appartementencomplex, met beneden kantoorruimte. Dat bij de bouw een smalle sierstrook van de voorgevel afgeflext moest worden omdat het allemaal net niet bleek te passen, is voor velen nog altijd een bron van frustratie. ,,Nee, dat is net sa moai gien'', verzucht Jan van Houten. ,,Ik haw it hiele bouproses folgje kinnen, want ik fytste der alle dagen lâns op wei nei myn wurk by de belêsting. As ik sjoch hoe't se der yn omgriemd ha, ferskriklik. Mar it is dûbeld: ik bin net bliid mei it resultaat, mar as ik sjoch dat it der noch altyd stiet, jout dat ek wol in goed gefoel. It idee dat it net ferlern gean mocht is breed oppakt, mar it gie ús net puer om it gebou. Ek it ferhaal der achter telde mei, de histoarje dy't it fertsjintwurdige.'' Logo Architect Roel Kijlstra uit Beetsterzwaag leverde een pentekening van de tabaksfabriek, die het eerste logo van Smelne's Erfskip zou worden. In het zog van de tabaksfabriek volgden in Drachten de pastorie van de gereformeerde Noorderkerk op de hoek van de Stationsweg en de voormalige sluiswachterswoning aan de Zuidkade en in Oudega een monumentale boerderij. Alle drie de gebouwen werden met sloop bedreigd. Het eerste kon worden gered, de beide andere niet. In 1996 droeg Van Houten de voorzittershamer over. ,,Nei fiif jier waard it foar my mei myn wurk wat tefolle en wie it net mear te dwaan. Doe is Jan van Til foarsitter wurden. Dy wie der ek geknipt foar. Hy hat it gedachteguod ferbrede en foarme in moai koppel mei Hillie van Rees as de driuwende kracht dêr njonken.'' Langzaamaan veranderde de rol van Smelne's Erfskip, van actiegroep die protesteerde tegen al gemaakte plannen, tot gesprekspartner van de gemeente, die er mede voor zorgde dat Smallingerland haar beleid veranderde en een indrukwekkende lijst met gemeentelijke monumenten vastlegde. Júste momint Er is veel verdwenen in Drachten, maar dankzij Smelne's Erfskip is er ook veel bewaard gebleven. ,,It past wol yn de trend fan de bredere maatskiplike ûntwikkelingen en de groeiende oandacht foar it ferline. Wy wienen op it júste momint op it goeie plak. Troch Smelne's Erfskip is yn Drachten it tinken oer it doarp sels feroare, seker ek by de gemeente en yn de polityk. Dy tabaksfabryk wie dêrby de katalysator, dy makke dúdlik dat der wat barre moast'', zegt Van Houten. De Drachtster is in mei van dit jaar met pensioen gegaan en sluit niet uit dat hij op termijn wel weer eens actief zal worden voor Smelne's Erfskip. ,,Ik folgje it fansels noch altyd en as ik sjoch hoe't se dwaande binne, dan kin ik dêr allinnich mar hiel wiis mei wêze. As frijwilliger besoargje ik it Magazine hjir by donateurs yn'e buert en ik kom ek wol op de gearkomsten. Smelne's Erfskip is echt ien fan de bettere dingen dy't my oerkaam binne. It is moai om te sjen dat wat jo oait dreamden, werklikheid wurden is. Omdat der hieltyd wer nije ferstannige minsken by belutsen wurde, dy't it stokje oernimme. Dat ik dat mei yn gong setten haw, dêr bin ik noch it meast grutsk op.'' Kijk elders op deze site voor het complete overzicht van de jubileumviering van Smelne's Erfskip, komend weekeinde tijdens de Open Monumentendag.

Auteur

Fokke Wester